შარაშენიძე, ნინოSharashenidze, Ninoბერიძე, მარინაBeridze, Marinaღამბაშიძე, მაგულიმაგულიღამბაშიძეGambashidze, MaguliMaguliGambashidze2026-05-082026-05-082024https://openscience.ge/handle/1/8710თანამედროვე სამეცნიერო სივრცე დაინტერესებულია მოდალობის, როგორც დამოუკიდებელი კატეგორიის, კვლევით. ზოგადლინგვისტური სურათის გათვალისწინებით ქართული ენათმეცნიერებისათვის მნიშვნელოვანი ამოცანა უნდა იყოს მოდალური სემანტიკისა და მის გამომხატველ ენობრივ საშუალებათა სემანტიკურ და მორფოსინტაქსურ ანალიზზე დაფუძნებული კვლევა. ქართულ საენათმეცნიერო სივრცეში არსებობს შრომები, რომელთა ავტორები იკვლევენ სხვადასხვა მოდალურ სემანტიკას ევროპულ ენათა მასალის საფუძველზე, დაბეჭდილია რამდენიმე სტატია, რომლებშიც მოცემულია ცალკეულ მოდალურ ფორმათა და სემანტიკათა ანალიზი. მოდალობის კატეგორიის კვლევის საქმეში წინ გადადგმული ნაბიჯია 2020 წელს გამოქვეყნებული ორი მონოგრაფია („მოდალობის კატეგორია ქართულ ენაში“, ნ. შარაშენიძე, 2020; „მოდალობის კატეგორიის საკითხები ქართულში“, ნ. შარაშენიძე, მ. ღამბაშიძე, მ. ადვაძე, თ. მახარობლიძე, 2020). დასახელებულ მონოგრაფიებში განხილულია მოდალობის კატეგორიასთან დაკავშირებული საკითხები ქართულ ენაში (ძირითადად, საშუალი და ახალი ქართული ენის მონაცემებზე დაყრდნობით), თანამედროვე ქართული ენის დიალექტებსა და ჟესტურ ენაში. წარმოდგენილია მოდალობასთან დაკავშირებული საკითხების მიწოდება ქართულის როგორც მეორე ენისა და უცხო ენის სწავლების პროცესში, მაგრამ ეს არ არის საკმარისი იმისათვის, რომ მოდალური სემანტიკა ქართულ ენაში შესწავლილად მივიჩნიოთ. აღნიშნული შრომები, ცხადია, ვერ მოიცავდა მოდალური სემანტიკის სრულ სპექტრს, მათში აღწერილია მოდალობის გამოხატვის ზოგადი მოდელი ქართული ენის მონაცემების გათვალისწინებით. ცალკეული საკითხები კი კვლავ საჭიროებს კვლევას. განსაკუთრებით ეს ეხება მოდალური სემანტიკის გამოხატვას ძველ ქართულ ენაში. ძველი ქართული ენის პერიოდში მოდალობა საშუალსა და ახალ ქართულთან შედარებით ჩამოყალიბებულ კატეგორიად არ განიხილება, რადგან მოდალური სემანტიკის გამომხატველი ენობრივი საშუალებების გრამატიკალიზაცია ძირითადად საშუალ ქართულს უკავშირდება, მაგრამ ძველ ქართულ ენას მოდალობის სხვადასხვა სემანტიკური ნიუანსის გამოსახატავად არაერთი საშუალება მოეპოვებოდა, შესაბამისად, ჩვენს ინტერესს წარმოადგენს მოდალური სემანტიკის კვლევა ენის განვითარების სწორედ ამ ეტაპზე. ნაშრომი ეხება ძველ ქართულში მოდალობის გამოხატვას და მისი გამომხატველი საშუალებების ანალიზს დიაქრონიული თვალსაზრისით. ამ კუთხით ძველი ქართული ენის ლექსიკურ-გრამატიკული ფონდის გაანალიზება და მოდალობის გამოხატვის საშუალებების აღწერა, ფაქტობრივად, პირველ სერიოზულ ცდას წარმოადგენს, რადგან ძველ სამწერლობო ქართულში მოდალური სემანტიკის გამოხატვის სისტემური შესწავლის მცდელობა ჯერ არ ყოფილა ქართულ საენათმეცნიერო სივრცეში. მართალია, მოდალური სემანტიკის გამომხატველი ცალკეული ენობრივი საშუალებები ნაკვლევია ძველ ქართულ ენაში, მაგრამ არა უშუალოდ მოდალობასთან მიმართებით. სადისერტაციო ნაშრომის ფარგლებში შესწავლილია სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოყოფილი მოდალობის კატეგორიის სამი ძირითადი სახე, ესენია: დინამიკური, დეონტური და ეპისტემური (თავის მხრივ, ამ სახეებშიც გამოიყოფა სხვადასხვა სემანტიკური ნიუანსი). მოდალობის თითოეული სახე სხვადასხვა ენაში სხვადასხვა ენობრივი საშუალებით გამოიხატება, რომელთა გამოვლენა და შესწავლა თანამედროვე ლინგვისტიკის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ამოცანაა. ვითვალისწინებთ რა მოდალობის კატეგორიის შესწავლის აქტუალურობას თანამედროვე ლინგვისტიკაში, მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია მოდალური სემანტიკის კვლევა და ამ სემანტიკის გამომხატველ ენობრივ საშუალებათა სისტემური ანალიზი ძველი ქართული ენის ემპირიული მასალის საფუძველზე. რამდენადაც ქართული ენის საწყის ეტაპზევე მოდალობის თითოეული სახე და მისი სემანტიკა არაერთი ენობრივი საშუალებით გამოიხატებოდა, წარმოდგენილ სადისერტაციო ნაშრომში გამოვლენილია მოდალური სემანტიკის გამომხატველი ფორმები და წარმოდგენილია მათი ამომწურავი სისტემური სემანტიკური და მორფოსინტაქსური ანალიზი. კვლევა გულისხმობს Titus-ის მონაცემთა ტექსტურ ბაზაზე, ქართული ენის ეროვნული კორპუსის, ძველი აღთქმის ქართული ვერსიების კრიტიკულად დადგენილი ტექსტის, ქართული ოთხთავის (ლუკასა და იოანეს სახარებები) კრიტიკულად დაგენილი ტექსტის, ბერძნული ბიბლიის ტექსტის სანდო ბეჭდური და ელექტრონული გამოცემების მონაცემებზე დაყრდნობით ემპირიული მასალის გამოვლენა-ანალიზს. ნაშრომში წარმოადგენილია უცხოენოვან ლინგვისტურ ლიტერატურაში მოცემულ საკითხზე არსებული მოსაზრებები და მათი ანალიზი, ამ მოსაზრებების მიმართება ქართული ენის მონაცემებთან. გამოვლენილი ემპირიული მასალა, კონკრეტული ენობრივი საშუალებები შედარებულია ძველბერძნული ბიბლიის მონაცემებთან, წარმოდგენილია მოდალურ ფორმათა სემანტიკური, მორფოსინტაქსური კლასიფიკაცია და ანალიზი. ნაშრომში გაანალიზებულია სხვადასხვა მოდალური სემანტიკის გამომხატველი რთული ზმნები, რთული ზმნების დაშლის შედეგად მიღებული სხვადასხვა ტიპის აღწერითი წარმოება, მოდალური სემანტიკების გამომხატველი მარტივი ზმნები სხვადასხვა პირის ფორმით და ოდენ მე-3 პირის, სხვადასხვა მოდალური სემანტიკის გამომხატველი ნაწილაკები, უარყოფითი ნაწილაკები, როგორც მოდალობის გამომხატველი დამოუკიდებელი საშუალებები, მეორე მხრივ კი, უარყოფით ნაწილაკთა დისტრიბუცია ცალკეულ მოდალურ ფორმებთან, დეონტური მოდალური სემანტიკის გამოსახატავად გამოყენებული I და II ბრძანებითის მწკრივები, ე.წ. „კატეგორიული მყოფადის“ ფორმები და პარონომაზია. სემანტიკური თვალსაზრისით კვლევას აქტუალურს ხდის გრამატიკალიზაციის პროცესის შეფასება ძველ ქართულ ენაში. მოდალობის, როგორც დამოუკიდებელი კატეგორიის გამოსაყოფად ქართულ ენაში საჭიროა, თვალი მივადევნოთ კონკრეტულ ენობრივ საშუალებათა მოდალურ ელემენტებად ქცევის პროცესს. აღნიშნული კვლევა საფუძველი გახდება საშუალსა და ახალ ქართულში, ასევე ქართველურ ენებში ამ მიმართულებით სემანტიკური კვლევებისთვის. ამდენად, ამ ტიპის საფუძვლიანი ანალიზი მნიშვნელოვნად შეუწყობს ხელს სემანტიკური კვლევების არეალის გაფართოებას ქართულ ენასა და სხვა ქართველურ ენებში.The modern scientific space is interested in the study of modality as an independent category. Taking into account the general linguistic situation, it is an important task for Georgian linguists to investigate modal semantics and carry out semantic and morphosyntactic analysis of the means of expression of modality. In the Georgian linguistic space, there are works, the authors of which research diverse modal semantics on the material of European languages. There are also several papers containing the semantic analysis of separate modal forms. Two monographs published in 2020 are a step forward in modality category research (“The category of modality in the Georgian language”, N. Sharashenidze, 2020; “ "Modality category issues in Georgian", N. Sharashenidze, M. Ghambashidze, M. Advadze, T. Makharoblidze, 2020). These monographs focus on the category of modality in the literary Georgian (mainly, based on the data of the Middle and New Georgian language), as well as the dialects of the Georgian language and sign language. These works also provide recommendations on the teaching of modality in the process of acquisition of Georgian as a second and foreign language. Naturally, the above-mentioned monographs could not embrace the full spectrum of modal semantics. They describe a general model of expression of modality based on the data of the Georgian language. It is still necessary to dwell upon certain important issues, especially the expression of modal semantics in Old Georgian. In the given period of the history of the Georgian language, unlike Middle and New Georgian, the formation of the category of modality was incomplete; the grammaticalization of language means expressing modality took place mostly in Middle Georgian. However, in Old Georgian, there were numerous means of expression of diverse semantic nuances of modality, Therefore, our interest is the study of modal semantics at this very stage of language development. The work deals with the expression of modality in Old Georgian and the analysis of its means of expression from a diachronic point of view. In this regard, the analysis of the lexicalgrammatical fund of the Old Georgian language and the description of the means of expression of modality is, in fact, the first serious attempt, because there has not yet been an attempt to systematically study the expression of modal semantics in old written Georgian in Georgian linguistics. It is true that separate linguistic means expressing modal semantics are studied in the old Georgian language, but not directly in relation to modality. Within the framework of the thesis, three main types of the modality identified in the scientific literature are studied, these are: Dynamic, Deontic and Epistemic modality (Different semantic nuances are distinguished in these types as well). Each type of modality is expressed in different languages by different linguistic means, detecting and studying of these means is one of the important tasks of modern linguistics. Taking into account the topicality of the study of modality in contemporary linguistics, We consider important the research of modal semantics and the systematic analysis of linguistic means expressing this semantics based on the empirical material of the old Georgian language. As each type of modality and its semantics were expressed in a number of linguistic means at the initial stage of the Georgian language, the expressions of modal semantics are identified in the given thesis and their comprehensive systematic semantic and morphosyntactic analysis is presented. es. The material will be obtained from Titus database, the National Corpus of the Georgian Language, the critical texts of the Georgian versions of the Old Testament, the critical texts of the Georgian Gospels (the Gospels of Luke and John), as well as reliable printed and electronic editions of the Greek Biblical texts. The following issues are presented in the paper: analysis of theories found in foreign linguistic literature regarding the issue under consideration; The relationship between these theories and the data of the Georgian language; Identified empirical materials, the concrete means are compared to the data of Old Greek Bible, Then the semantic and morphosyntactic classification and analysis of these modal forms is presented. The thesis analyzes complex verbs expressing different modal semantics, as well as different types of descriptive production as a result of decomposition of complex verbs, simple verbs expressing modal semantics in different person forms, simple modal forms used only with the 3rd person forms of the verb, different types of particles to express different semantic nuances of modality, negative particles, as independent expressions of modality, on the second hand, the distribution of negative particles with individual modal forms, I and II Imperative screeves used to express Deontic modal semantics, the so-called “categorical future” and paronomasia. The given work is important not only from the point of view of studying the material of the Old Georgian language, but also, in general, from the point of view of expanding the research of modal semantics in Georgian linguistics. From the semantic point of view, the evaluation of the process of grammaticalization in the old Georgian language makes the research relevant. In order to distinguish modality as an independent category in the Georgian language, it is necessary to follow the process of turning concrete linguistic means into modal elements. The mentioned research will become the basis for semantic studies in this direction in Middle and New Georgian, as well as in Kartvelian languages. Thus, a thorough analysis of this type will significantly contribute to the expansion of the area of semantic research in the Georgian language and other Kartvelian languages.kaძველი ქართული ენამოდალური სემანტიკადინამიკური მოდალობადეონტური მოდალობაეპისტემური მოდალობაOld Georgian LanguageModal SemanticsDynamic ModalityDeontic ModalityEpistemic Modalitydoctoral thesis